index

indeks – pokazivač, registar, spisak, azbučni popis, kratka sadržina, pokazivač imena i naziva; broj koji se stavlja najčešće uz donji rub slova i pokazuje određenu veličinu. U medicini i stomatologiji orijentaciona vrednost (broj) za neku veličinu, na primer, antropološka mera (kg, cm) čitavog tela ili njegovih pojedinih delova. Postoje brojni indeksi koji se koriste u različitim granama stomatologije. Karijesni indeksi: i. Bodecker-ov – karijes indeks, uključuje samo 20 zuba sa 100 površina. Jedan poen se daje svakoj površini zahvaćenoj karijesom. Isključeni zubi iz ovog indeksa su: umnjaci, zbog varijabilnosti nicanja i nepravilnosti položaja, kao i očnjaci i donji sekutići, zbog velike otpornosti ovih zuba prema karijesu; Charls F. Bödecker, američki stomatolog, 1939. godine je uveo modifikaciju KEP indeksa, bavio se dentalnom embriologijom i histologijom; Klajn-Palmerov sistem, DMF ili KEP – gde K predstavlja broj karijesnih, E broj ekstrahovanih, a P broj plombiranih zuba u ispitivanom uzorku. Za mlečne zube se koristi isti sistem samo se obeležavanje vrši malim slovima, odn. „dmf” ili „kep”; Henri Klajn (Henry Klein), američki stomatolog iz Nacionalnog Instituta za zdravlje SAD; E. Kerol Palmer (E. Carroll Palmer), američki stomatolog iz Nacionalni Institut za zdravlje SAD. Palmer je zajedno sa kolegom Klajnom dizajnirao indeks DMFS ili KEP; KIo (karijes indeks osoba) – najopštiji i zbog toga najmanje precizan, predstavlja indeks za procenu stanja zuba u populaciji, daje podatke o zastupljenosti osoba sa obolelim zubima, ali ne govori o broju obolelih zuba niti o vrsti ili stepenu oboljenja.

br. osoba sa KEP-om Kio = —————————— x 100 br. pregledanih osoba

KIz (karijes indeks zuba) – daje preciznije podatke o broju obolelih zuba, ali govori samo o tome da li je zub zdrav ili ne, a ne o vrsti i težini oboljenja.

ukupan KEP KIz = ———————————————— x 100 br. prisutnih + br ekstrahovanih zuba

KIp (karijes indeks prosek) – predstavlja prosečan broj obolelih zuba po jednom ispitaniku, ali kao ni prethodni, ne daje bliže informacije o vrsti i težini oboljenja.

ukupan KEP KIp = —————————— br. pregledanih osoba

analiza strukture KEP-a (% K, % E, % P) – sagledava koliki procenat od ukupnog broja obolelih zuba pripada karijesnim, ekstrahovanim, odnosno plombiranim zubima ponaosob. Najgora struktura je ukoliko su u KEP-u svi zubi ekstrahovani, a najbolja ako su svi plombirani. Idealno bi bilo da je Kiz  0, jer bi tada vrednosti pojedinih komponenata K, E i P bile ravne nuli. Takođe, nije važna samo kvantitativna zastupljenost, već i kvalitet komponenti KEP-a. Tako, na primer, nije svejedno u okviru komponente E da li su izvađeni gornji centralni sekutići – estetski značajni, prvi stalni molari – funkcionalno najznačajniji, ili terminalni zubi koji su od manjeg značaja u oba navedena polja. br. K - zuba %K = —————————— x 100 ukupan KEP

br. E - zuba %E = —————————— x 100 ukupan KEP

br. P - zuba %P = —————————— x 100 ukupan KEP

KIps (indeks koji pokazuje prosečan broj površina zuba zahvaćenih karijesom) – precizniji indeks, omogućava praćenje promena od momenta pojave karijesa do gubitka zuba.

br. karijesnih i plombiranih površina + br. ekstrahovanih zuba KIps = ———————————————————————— x 5* br. prisutnih + br. ekstrahovanih zuba

*ekstrahovani zub se računa kao 5 karijesnih površina

GPK (godišnji priraštaj karijesa) – označava promene vrednosti rasprostranjenosti karijesa u kvantitativnom i kvalitativnom smislu u jedne ili više osoba za godinu dana. Može se utvrditi na četiri načina: a) direktnim praćenjem vrednosti KIp-a kod jedne iste generacije (KIp1) i godinu dana kasnije (KIp2): GPK = KIp2 – KIp1; b) pregledom različitih generacija dece (KIp1-mlađa deca, KIp2-starija deca), tako što se razlika podeli brojem koji predstavlja razliku u godinama generacija dece (npr. 7): KIp2 – KIp1 GPK = —————————— ; 7

c) pregledom dece istog uzrasta, u istom mestu, u dva različita vremenska perioda utvrdi se KIp, a razlika se podeli brojem godina u intervalu između dva pregleda:

KIp2 – KIp1 GPK = ——————————————————— ; razlika u godinama između I i II pregleda

d) pregledom određene populacione grupe utvrdi se KIp, a zatim se taj broj podeli sa razlikom u godinama uzrasta u kojem je utvrđen KIp i nicanja prvih stalnih molara (6 godina) :

utvrđeni KIp GPK = ———————————— uzrast pregledanih osoba - 6

ISK (indeks sanacije karijesa) – prikazuje koliko je uspešno lečenje karijesnih zuba, odnosno procenat saniranih zuba. Uključuje plombirane, kao i ekstrahovane zube:

br. saniranih zuba ISK = —————————————— x 100 br. karijesnih + br. saniranih zuba

MZ (mortalitet zuba) – označava procenat ekstrahovanih zuba u odnosu na mogući broj prisutnih zuba:

br. ekstrahovanih zuba MZ = —————————————————— x 100 br. prisutnih zuba + br. ekstrahovanih zuba

IRZ (indeks rehabilitacije zuba) – izražava obim rehabilitacije ekstrahovanih zuba:

br. nadoknađenih zuba IRZ = ———————————————————— x 100 br. ekstrahovanih zuba + br. nadoknađenih zuba (umanjen za broj izvađenih umnjaka)

karijes indeks hrane – vreme potrebno da se nakon uzimanja ugljenih hidrata njihova koncentracija u pluvački smanji na normalu. Vreme se meri u minutima, koliko je potrebno da nakon uzimanja hrane ukupni šećer u krvi bude 0,02 %, 0,2 %, 2 % ili 20 %. Njihov zbir daje k. indeks. Najveći ima karamela (30), a najmanji kuvana šargarepa. Parodontološki indeksi: indeks oralne higijene, parodontalni indeks, po autorima Schour-Massler-ov, Greene-Vermillin-ov indeks. i. Dunnig-Lech – gingivalno-koštani indeks kojim se izražava diferencijalno stanje gingive i alveolarne kosti i određuje stepen gingivitisa i gubitka koštane alveole; i. oralne higijene (OHI) – pokazatelj na osnovu kojeg se registruje stepen oralne higijene prilikom sistematskog pregleda usne duplje. Kriterijum za evidentiranje naslaga određuje se brojevima od 0 do 3, što znači: stepen 0, čiste zubne površine bez naslaga; stepen 1, naslage postoje na cervikalnim trećinama zubnih površina; stepen 2, naslage do dve trećine zubnih površina i stepen 3, naslage pokrivaju više od dve trećine površina. Posmatranje se obavlja u tri segmenta u gornjoj i donjoj vilici sa vestibularne i oralne strane, i to: frontalno od očnjaka do očnjaka, distalno desno i levo od očnjaka do kraja zubnog niza. Suma od 12 brojeva deli se sa 6 (broj segmenata), tako da se dobije prosečan broj koji se kreće od 0 do 6, i to predstavlja OHI indeks jedne osobe. Pri ponovnom pregledu, upoređuju se rezultati prethodnog određivanja OHI indeksa, što može uputiti na uspeh sprovedene edukacije i zdravstvenog vaspitanja u pogledu održavanja oralne higijene. i. Ramfjordov – dobijamo ga ispitivanjem parodontnog statusa šest definisanih zuba (16, 21, 24, 36, 41, 44). Ti zubi predstavljaju reprezentativni uzorak za celu denticiju. Merenja se vrše sa vestibularne i mezijalne strane. Evaluira se stanje gingive, dubina gingivnog džepa, naslage plaka i kamenca, atricija, pokretljivost zuba i nedostatak kontakta među antagonistima. Sin. parodontalni indeks; Sigurd P. Ramfjord (1911–1997), stomatolog, svetski priznat naučnik, lider u oblasti parodontologije i upravnik Klinike za parodontologiju Univerziteta u Mičigenu (1963–1980). Prvi je istraživač koji je vodio dugoročne studije o efikasnosti različitih parodontalnih procedura. Organizovao je prvu Svetsku radionicu iz parodontologije 1966. godine; i. Russel – stanje gingive i kosti, za svaki zub posebno, da bi se objektiviziralo parodontno oboljenje pojedinca. i. Schour-Massler (PMA) – oralni epidemiološki indikator koji daje „sliku“ zdravstvenog stanja s obzirom na zapaljenske promene gingive. Uveli su ga u kliničku primenu Massler i Schour (1949). Iako su patološke promene gingive reverzibilnog karaktera, kao i naslage na zubima, one ipak mogu biti jedan od pokazatelja patološkog stanja usne duplje. Epidemiološka metoda primene PMA-indeksa omogućava jednostavno diferenciranje početnog (oznaka P = papillitis), slabog (oznaka M = gingivitis marginalis) i teškog oblika zapaljenja gingive (oznaka A = gingivitis alveolaris). U takvoj metodi registracije, pogodnoj za orijentacijska epidemiološka ispitivanja zdravstvenog stanja gingive, nisu uzeti u obzir simptomi poput jačine crvenila sluzokože, hiperemije ili edema gingive, krvarenja, stepena eksudacije i drugih, nego su registrovane zapaljenske promene samo s obzirom na lokalizaciju. Vrednosti epidemiološkog PMA-indeksa mogu biti u rasponu od 0 do 3. Izračunava se tako da zbir zahvaćenih gingivnih jedinica (P, M, A) delimo sa brojem pregledanih osoba, pa dobijamo prosečni PMA-indeks po osobi. Maury Massler (1912–1990), američki stomatolog, gostujući profesor na Univerzitetima širom sveta i osnivač Odeljenja za dečju stomatologiju na Stomatološkom fakultetu u Čikagu, Univerziteta Ilinois. Zajedno sa kolegom dr Isaac Schour-om napravio je šemu razvoja zuba. Nakon penzionisanja, 1974. godine na Tufts Univerzitetu osnovao je program za gerijatrijsku stomatologiju. Isaac Schour (1900–1964), američki stomatolog i svetski priznat naučnik, dekan Stomatološkog fakulteta u Čikagu, Univerziteta Ilinois (1956–1964). Analizirajući histološke preparate animalnih zuba, započeo je novu obast u stomatologiji – patohistologije zuba i okolnih tkiva; i. Grin-Vermilionov – ovim indeksom se određuje količina svih mekih i čvrstih naslaga na zubima. Za određivanje ovog indeksa koristi se površina šest zuba koji predstavljaju reprezentativni uzorak za celu denticiju. To su vestibularne površine prvih gornjih molara sa desne i leve strane, prvog gornjeg sekutića sa desne strane i prvog donjeg sekutića sa leve strane. Prisustvo mekih naslaga se meri na oralnoj površini prvih donjih molara sa desne i leve strane. J. C. Geene i J. R. Vermillion, autori koji su opisali ovaj indeks 1960. godine. Proteinski indeksi: i. „zlatna proporcija“ – idealna vidljiva širina interkaninog prostora, kada se pacijent posmatra iz anfasa, podeljena je na nejednake veličine koje iznose 1,618 za širinu inciziva, 1 za širinu lateralnog sekutića i 0,618 za vidljivi deo očnjaka, koji se vidi iz ovog pravca. Krstić i dr. navode sledeće indekse: prosečna širina gornjeg centralnog sekutića iznosi oko 9 mm, što odgovara 1/16 bizigomatičnog rastojanja; ukupna širina 4 gornja sekutića odgovara širini baze nosa, ukupna prosečna širina gornjih prirodnih prednjih zuba merena od distalne površine levog do distalne površine desnog očnjaka iznosi prosečno 49 mm. Ortodontski indeksi: i. gnatički – odnos veličine vilica prema veličini glave; i. Boltonov – individualni indeksi; koristi se Boltonova tablica koja sadrži adekvatne vrednosti ukupnih širina gornjih i donjih zuba, zasnovane na srednjim vrednostima merenja za cele

Σ D 12 ¯¯¯¯¯¯¯¯ x 100 = 91,3 Σ G 12

Σ D 6 ¯¯¯¯¯¯¯¯ x 100 = 77,2 Σ G 6

zubne lukove (91,3) i frontalne segmente (77,2); W. A. Bolton, stomatolog koji je opisao analizu u radovima publikovanim 1958. godine i 1962. godine i na taj način je uveo u ortodonciju. Individualni indeksi se još uvek nalaze u širokoj upotrebi u stomatologiji; i. karpalni – stepen osifikacije karpalnih kostiju očitan na rendgenogramu šake. Metoda služi za utvrđivanje stepena skeletnog razvoja, koji se u stomatologiji upoređuje s dentalnom maturacijom; obe su međuzavisne. i. kraniofacijalni – pokazatelji oblika glave i lica. Po visini indeksa glave, koji proizlazi iz formule:

Eu - Eu ¯¯¯¯¯¯¯¯¯ x 100 Gl – Op

(v. Eu, Gl, opisthocranion), ispitanici se dele u dolihokefale, mezokefale i brahikefale, a po indeksu lica, prema formuli

N - Gn ¯¯¯¯¯¯¯¯¯ x 100 Zy – Zy

(v. N, Gn, Zy) u euriprozope, mezoprozope i leptoprozope. i. malokluzije – pokazuje stepen ortodontske anomalije na osnovu serije pojedinačnih mera i opservacija. i. meziodistalni – označava odnos najšireg promera krunice zuba i promera zubnog vrata. i. nepca – pokazatelj visine nepca po formuli

visina ¯¯¯¯¯¯¯¯ x100 str. širina

gde je visina definisana normalom sa oluzalne ravni na raphe medianum, a zadnja širina duži koja spaja mezijalne fisure prvih stalnih molara. Po Baueru, indeks od 28 do 39,9 označava srednje, manji indeks plitko, a veći visoko nepce. i. širine zubnih lukova – dijagnostički indikatori zasnovani na odnosu zbira širina gornjih sekutića i prednje i zadnje širine zubnih lukova. Među prvima indekse su uveli Pont za brahikefale i mezokefale, po formulama

SI x 100

4:4 = ¯¯¯¯¯¯¯¯¯ 80

SI x 100

6:6 = ¯¯¯¯¯¯¯¯¯ 64

a Linder i Harth za dolihokefale, po formulama:

SI x 100

4:4 = ¯¯¯¯¯¯¯¯¯ 84

SI x 100

6:6 = ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ 65

i. Pontov – pokazatelj transverzalnih dimenzija gornjeg i donjeg zubnog luka. P. indeksi su zasnovani na pozitivnoj korelaciji zbira širina gornjih sekutića (SI) i prednje, odnosno zadnje širine zubnog luka; A. Pont, nemački stomatolog, ortodont, uveo je dati indeks u stomatološku upotrebu 1909. godine. Ostali indeksi važni za stomatologiju: i. fluoroze sredine (Ifs) – omogućava procenu jačine i rasprostranjenosti fluoroze zuba u različitim sredinama; svakom stepenu fluoroze data je numerička vrednost (statistička težina): sumnjiva fluoroza (0,5); vrlo blaga fluoroza (1); blaga fluoroza (2); umerena fluoroza (3) i jaka fluoroza (4). Ifs se izračunava prema formuli:

f – stepen fluoroze (numerička vrednost); x – broj pregledane dece; ukoliko je vrednost Ifs u nekom od lokaliteta veća od 0,6 , takvo područje može se smatrati područjem u kojem fluoroza predstavlja zdravstveni problem (fluorotično područje); i. telesne mase – antropometrijska mera koja se definiše kao telesna masa (težina) izražena u kilogramima podeljena kvadratom telesne visine izražene u metrima; služi za procenu uhranjenosti; i. zdravlja – brojčani pokazatelj zdravlja date populacije dobijen primenom posebne složene formule; komponente ove formule mogu biti stope mortaliteta odojčadi, stopa incidencije određene bolesti i drugi pokazatelji zdravstvenog stanja; i. zdravstvenog stanja – niz merenja namenjenih otkrivanju kratkotrajnih fluktuacija zdravlja pripadnika neke populacije; ova merenja najčešće obuhvataju telesne funkcije, emocionalno stanje, aktivnosti dnevnog života, osećanja itd.; najveći broj indeksa zahteva korišćenje brižljivo odabranih pitanja formulisanih na osnovu činjenica, a ne maglovitih nagađanja. i. Broders – sistem stepenovanja epidermalnih karcinoma na bazi ćelijske diferencijacije. Po težini manifestacije, bolesnici se klasifikuju u četiri stepena označena rimskim brojevima. Albert Compton Broders (1885–1964), američki lekar, bavio se hirurškom patologijom. Godine 1922, postao je upravnik odeljenja za hiruršku patologiju na Mejo klinici (Mayo Clinic), 1924. godine je razvio numerički sistem za klasifikaciju karcinoma; i. epidemiološki – numerički izraz neke veličine, a služi za brojčano procenjivanje raširenosti i učestalosti dentooralnih bolesti poput karijesa (na pr. KEP), parodontopatija, dentofacijalnih anomalija, tumora, trauma i dr. Za to se koriste razni indikatori pomoću kojih se prikladnim medicinsko-statističkim metodama može prikazati neka pojava, na primer karijes-indeks zuba.